Lycelerdeki öğrencilerin talepleri arasında temiz ve kullanışlı tuvaletlere erişim de yer alıyor.
Svetliy/Shutterstock (yeniden kullanılamaz)
-
Ortaokul ve lise öğrencilerinin yarısından azı ders sırasında tuvalet ihtiyacı hissettiklerinde tuvalete gidebildiklerini belirtiyor.
-
Temizlik eksikliği, hasar, kötü kokular, soğuk ve zorbalık korkusu, bu kaçınmanın nedenleri arasında yer alıyor ve bu durum öğrencilerin sağlığını da etkiliyor.
-
Temizlik sorunlarının ötesinde, okulların tuvaletlerle ilgili meseleleri ele alışı; bedenin okulda nasıl algılandığını, karşılıklı saygıyı, güven duygusunu ve öğretmen-öğrenci ilişkilerini yansıtıyor.
Birleşmiş Milletler tarafından desteklenen Dünya Tuvalet Günü her yıl 19 Kasım’da kutlanıyor. 2026’nın sloganı olan “Eşit bir gelecek için güvenli tuvaletler” Fransa’da pek de güncel görünmeyebilir.
Yine de tuvaletler, haftalardır okullarında protesto ve blokajlar düzenleyen lise öğrencilerinin en önemli taleplerinden biri. Öğrenciler, kirli, bakımsız, güvensiz veya erişilemez tuvaletleri eleştiriyor.
İlk bakışta önemsiz görünebilecek bu şikayetlerin ardında; halk sağlığı, okulda iyi oluş, eşitlik ve eğitim başarısıyla ilgili temel meseleler yatıyor. Bu konular uzun zamandır okul doktorları gibi uzmanlar tarafından dile getirilse de, nadir araştırmalarda belgelenmiş durumda.
Kendi çalışmalarımız, tuvaletlerin okul sisteminin işleyişini ve öğrencilerin temel ihtiyaçlarına ne kadar önem verildiğini gözlemlemek için ideal bir alan olduğunu gösteriyor.
Europe Newsletter | Satır içi | Avrupalılar için haftalık bir e-posta
Hiç de önemsiz olmayan bir sorun
Yakın zamanda gerçekleştirdiğimiz uluslararası sistematik literatür taraması, Fransa’ya benzer birçok ülkede öğrencilerin en az üçte birinin okul tuvaletlerini kullanmaktan kaçındığını ortaya koydu.
Belirtilen nedenler, Fransız öğrencilerin dile getirdiği sorunlarla büyük ölçüde örtüşüyor: kir, kötü koku ve bozuk tesisat. Ayrıca mahremiyet eksikliği, alay edilme korkusu, güvensizlik hissi ve okul düzenlemelerinin getirdiği erişim zorlukları da sıkça belirtiliyor.
Bu kaçınmanın sonuçları ciddi. Tekrarlayan idrar veya dışkılama tutukluğu, idrar yolu enfeksiyonları, kabızlık, karın ağrısı, fiziksel rahatsızlık ve zihinsel iyi oluşun bozulması gibi bilimsel olarak kanıtlanmış sorunlarla ilişkilendiriliyor.
Öğrencilerin tuvaletten kaçınmak için benimsediği stratejiler —su içmemek, az yemek yemek, eve dönene kadar beklemek— okul yönetiminin sağlıklarını ne kadar ihmal ettiğini gösteriyor.
EnCLASS 2024 araştırması kapsamında ulusal bir ortaokul öğrenci örnekleminde toplanan veriler, sorunun son yıllarda devam ettiğini ve boyutlarının değişmediğini gösteriyor: Öğrencilerin sadece %48’i ihtiyaç duyduklarında tuvalete gidebildiklerini belirtirken, %66’sı tuvaletlerin temiz olmadığını düşünüyor.
Bu bulguların ötesine geçmek için 2024-2025 döneminde Brittany’deki iki okulda bir araştırma yürüttük. İşte bu çalışmaların bize öğrettiği şeyler.
Repatocoly: Katılımcı bir araştırma
Bu çalışmalar, Brittany Bölgesi tarafından finanse edilen ve École des hautes études en santé publique (EHESP) ile Promotion Santé Bretagne derneği tarafından koordine edilen Repatocoly adlı katılımcı bir araştırma kapsamında gerçekleştirildi.
Repatocoly, bilimsel araştırmacıları, öğrencileri ve eğitim ekiplerini bir araya getirerek okul tuvaletlerinin kullanımı, algısı ve zorluklarını ortak bir eylem perspektifiyle inceledi.
Bu amaçla öğrencilere yönelik 401 çevrimiçi anket, iki okuldaki yetişkinlerle 50 görüşme ve tuvaletlerde 62 saatlik gözlem analiz edildi. Bu nicel ve nitel verilerin birleştirilmesi, okulda bedenin nasıl ele alındığını ortaya koydu.
Ortaokul ve lise öğrencilerinin yarısından azı ders sırasında idrara çıktıklarını belirtiyor (öğrencilerin dörtte biri hiç, diğer dörtte biri ise sadece son derece zorunlu durumlarda).
Okul tuvaletlerini kullanan öğrenciler, genellikle mahremiyet için elverişsiz ortamlarda —ince duvarlar, alt ve üst kısımları açık kapılar, ayna yansımaları, bozuk kilitler— izleniyor ve dinleniyor olduklarını söylüyorlar.
Bazıları burada rahatsız edilmekten korkuyor. Örneğin bir lise öğrencisi şöyle diyor: “Tuvaletlere gitmekten korkuyorum; zorbalığa uğramaktan, taciz edilmekten…” Gerçekten de kız öğrenciler nadiren yalnız gidiyor. Bir ortaokul öğrencisi bunu şöyle ifade ediyor:
“Ben ortaokulda asla tuvalete gitmem! Ama başkalarına her zaman eşlik ederim!”
Genellikle burada daha fazla zaman geçiriyorlar. Buna ek olarak, öğrencilerin bu ortak alanlardan duydukları tiksintiyi açıklamak için kullandıkları nedenler arasında kir, hasar, kötü kokular ve soğuk da yer alıyor.
Yine de bu mekanları rahatsız edici ve davetsiz bulmalarına rağmen, öğrenciler genellikle grup halinde kullanmaya devam ediyor. Araştırmanın yapıldığı iki okulda da tuvaletler ve çevreleri ders aralarında en çok kullanılan alanlardan biri, bu da kabinlerin kullanımını zorlaştırıyor.
Gerçekten de birçok öğrenci için tuvaletler, fizyolojik ihtiyaçları karşılamaktan çok daha fazlasını yapıyor. Bazı yetişkinler de bunu fark ediyor; örneğin bir öğretmen tuvaletleri “şaşırtıcı bir şekilde hem eğlence hem de nefes alma mekanı” olarak tanımlıyor.

Bu nedenle, ankete katılan öğrencilerin üçte biri dışarıdaki soğuktan ve yağmurdan korunmak için buraya geliyor. Öğrenciler ayrıca yetişkinlerin kulaklarından uzakta sohbet etmek ve yukarıda bahsedilen zorbalık riskinden korunmak için grup halinde buraya geliyor. Ayrıca makyaj yapmak, video çekmek, iç dökmek veya kendilerine meydan okumak için de burayı kullanıyorlar —ki bunların hepsi kendilerini oluşturmaya katkıda bulunma fırsatları.
Tuvaletler aynı zamanda sosyalleşme alanlarıdır.
Nimito/Shutterstock (yeniden kullanılamaz)
Uzun, gürültülü ve sürekli başkalarının —öğrencilerin veya yetişkinlerin— gözleri altında geçen günlerin ortasında tuvaletler bir sığınak gibi görünüyor. Bir lise öğrencisi bunu açıkça ifade ediyor:
“Tuvaletlerde huzur istiyorum (…) Aksi takdirde hep gürültülü yerlerle karşılaşıyoruz: yemekhane çok gürültülü, derslerde de, koridorlarda da…”
Ayrıca öğrencilerin yaklaşık %10’u buraya başkalarının gözlerinden kaçmak veya ağlamak için sığındıklarını belirtiyor. Kapalı kabinin arkasında duygularını dışa vurabilir, biraz sakinleşebilir ve sosyal maskelerini yeniden takıp “öğrencilik görevlerine” dönebilirler.
Bir sağlık mekanı olan tuvaletlerin, kurumun ve başkalarının denetiminden uzak, yarı özel bir alana dönüştürülmesi, öğrencilerin kendilerine ayrılmış, yalnız veya kendi aralarında olabilecekleri rahat ve güvenli mekanlardan yoksun olduğunu gösteriyor.
Herkesin endişelendiği ama kimsenin bir araya gelmediği bir konu
Hem öğrenciler hem de eğitim ekipleri aynı sorunları tespit ediyor: fiziksel sağlık üzerindeki etkileri, mahremiyet eksikliği, zorbalık riski, mekanların bozulması, temizlik eksikliği ve bir sığınak olmaması. Ancak araştırmamız, öğrencilerin %10’unun bu sorunları kimseyle konuşmadığını ve sadece üçte birinin okul personeliyle konuştuğunu ortaya koydu; oysa bu mekanlardan sorumlu olanlar onlar.
Bu durumu açıklamak için birkaç hipotez öne sürülebilir. Birincisi, tuvaletlerin —özellikle de idrar ve dışkılamanın— okulda hâlâ utanç verici bir konu olması. Bu tabu hem mekanın kendisinde (sık sık kapalı, az sayıda, bozuk tuvaletler) hem de kullanılan kelimelerde (utangaçlık, gülüşmeler, belirsiz terimler) kendini gösteriyor.
İkincisi ise tuvaletlerin herkesin sorumluluğunda olması, dolayısıyla kimsenin tam olarak sorumlu olmaması: Temizlik personeli Departman (ortaokullar) veya Bölge (liseler) tarafından finanse ediliyor; çevrelerinin güvenliği okul yönetimine bağlı; dersler sırasında erişim öğretmenlere bağlı ve bu konu nadiren kurallarda yer alıyor; okul sağlık personelinin bu konuda özel bir görevi yok; veliler ve öğrenciler ise genellikle sürece dahil edilmiyor.
Sonuç olarak, herkes sorunun bir kısmıyla ilgileniyor ancak çabalar genellikle koordine edilmiyor.
Katılımcı araştırmadan eylem önerileri
Araştırmamız sadece bir tespitle sınırlı kalmadı. Öğrencilerin interaktif atölyelere katılımı ve sahadan toplanan veriler sayesinde üç kaçış oyunu ve bir dizi illüstrasyon geliştirdik. Bunları bir fotoğraf-ifade aracı olarak birleştirdik (bu araç, belirli bir soruya yanıt olarak katılımcıların seçtikleri resimleri yorumlayarak konudaki düşüncelerini serbest bırakmalarını sağlıyor).
Bu farkındalık araçları, okul tuvaletleriyle ilgili algılarını paylaşmak için tüm ilgili taraflar (öğrenciler, eğitim personeli ve öğretmenler, temizlik görevlileri, sağlık ve sosyal hizmet uzmanları ve yerel yönetim yetkilileri) arasında bir diyalog alanı açıyor. Amaç, tabuları aşarak ortak eylem yolları bulmak. Zira herkes genellikle aynı endişeleri paylaşıyor, ancak bunları birlikte tartışmak ve ortak çözümler üretmek için nadiren bir alan buluyor.
Sonuç olarak, çalışmamız tuvaletlerin okul ikliminin ve kurumların işleyişinin bir göstergesi olduğunu ortaya koyuyor. Aynı zamanda öğrencilerin temel ihtiyaçlarının ve onurlarının ne kadar dikkate alındığını gösteriyor ve hâlâ tabu olan ama tüm öğrencilerin iyi oluşu için hayati önem taşıyan bir konu etrafında diyalog eksikliğini de gözler önüne seriyor.
Lycelerdeki öğrencilerin tuvaletleriyle ilgili taleplerini ciddiye almak ve onlara bu konuda ifade alanları sunmak, okul sisteminin öğrencilerin iyi oluşuna ve onurlarına ne kadar önem verdiğini gösterir. Bu da öğrencilerin kuruma olan güvenini pekiştirmek için etkili bir araç olabilir.
[…] Çekebilir: Lycelerin tuvaletleri: Okulda yaşanan huzursuzluğun aynası mı? → BENZER […]