Forma Numaraları Futbolun Taktik Gelişiminin Hikayesini Anlatıyor: W-M’den 10 Numaraya

Rakamlar bir büyüye sahiptir. 10 numara neredeyse her yerde saygıyla karşılanır, ancak belki de en çok Arjantin’de; takımın hücum ve savunma hattını birbirine bağlayan, oyun kurucu, enganche ve yarı-efsanevi figür anlamına gelir. Liverpool ve Manchester United, 7 numaralarını kutlama nedeni bulurlar. Ajax, Johan Cruyff için 14 numaranın, Milan Paolo Maldini ve Franco Baresi için sırasıyla 3 ve 6 numaranın, Birmingham ise Jude Bellingham için 22 numaranın emekliliğini ilan ederek yeteneklerine duydukları saygıyı gösterdiler. Diğer bazı rakamlar ise erken ölümleri işaret etmek için emekliye ayrıldı: Liverpool’da Diogo Jota için 20, Manchester City’de Marc-Vivian Foé için 23, Espanyol’da Daniel Jarque için 21.

Ancak rakamlar yalnızca bireylerle ilgili değildir. Kadro numaralarından önceki günlerde, forma üzerindeki numara bir pozisyon göstergesiydi ve belirli kültürlerde belirli rakamlara ilişkin beklentiler, ayrıca o formayı giyen oyuncudan göstermesi beklenen nitelikler, kendileri taktiksel evrimin bir hikayesini anlatır.

Takımların numaralı forma giymelerine dair en erken kanıt, 1911’de Avustralya takımlarından Sydney Leichhardt ile HSM Powerful arasında oynanan bir maçta görünüyor. Chicago Üniversitesi’nin Amerikan futbol takımı 1913’te kadro numaraları giydi. 1916’dan itibaren beyzbole rakamların kollarda denenmesi vardı. 1923’te kurulan Amerikan Futbol Ligi’nde ve özellikle ABD’nin Challenge Cup’ında numaralı formalarla ilgili izole girişimler oldu. Çeşitli turnuva takımları 1920’ler boyunca numaralı formayla denemeler yaptı ve Ağustos 1928’de İngiliz lig sezonunun açılış gününde iki maçta numara yer aldı. Chelsea’nin sahada oynayan oyuncuları, Swansea’ye karşı İkinci Bölüm maçında 2-11’i, Sheffield Wednesday ise 1-11’i ve Arsenal, Hillsborough’daki Birinci Bölüm mücadelesinde 12-22’yi giydi.

Benzer şekilde, 1933 FA Kupası Finalinde de 1-22 numaralandırma kullanıldı; bunun nedeni kısmen Everton ile Manchester City’nin renk çatışması nedeniyle yedek formaları giymeye zorlanmasıydı, ancak turnuvaya gelen Batı Hintli kriket takımının bireysel oyuncuları tanıması beklenmediği için bu durum da örneğe gösterildi. Yine de futbol liglerinin kadro numaralarını getirmek için oylama yapması, 1939 Haziran’ına kadar sürdü. 24-20 kabul edilen oyunda, her iki takımın da 1’den 11’e kadar numara giyeceğine karar verildi, ancak bu, kaleci en üstte olacak şekilde dizilmiş bir formasyonmuş gibi kesin bir sırayla olacaktı.

Bu durum, o döneme kadar neredeyse her takımın 1925’teki ofsayt kuralı değişikliğine W-M formasyonuyla (3-2-2-3) yanıt vermiş olmasına rağmen, hâlâ “doğru” oyunun 2-3-5 ile oynandığına dair inanç hâlinde olmasıyla karmaşıklaştı. Böylece kaleci 1 numarayı, sağ bek 2 numarayı, sol bek 3 numarayı, sağ orta saha 4 numarayı, merkez orta saha 5 numarayı ve böylece 9 numaralı merkez forvete, 10 numaralı iç forvete ve 11 numaralı sol forvete kadar uzandı. Pratikte ise merkez saha (5), tam beklerin (2 ve 3) arasında oynarken, iç forvetler (8 ve 10) forvetler ve merkez forvetten (7, 9 ve 11) daha geride oynuyordu.

Numaralar hızla kutsallaştı. Macaristan 1953’te Wembley’e geldiğinde ve ulusal stadyumda İngiltere’yi yenen ilk yabancı takım olduğunda, “yanlış” numaralandırılmaları nedeniyle büyük bir rahatsızlık uyandı. Merkez savunmacı Mihaly Lantos 4 numarayı giydi. Orta sahanın yaratıcısı Jozsef Bozsik 5 numarayı giydi. En çok şaşırtıcı olanıysa, 9 numaralı Nandor Hidegkuti’nin merkez forvet gibi oynamaması, aksine orta sahadan oyun kurmasıydı. İngiltere’nin başı derde giren merkez sahası Harry Johnston ne yapmalıydı? Görenek, 5 numaralı o oyuncunun 9 numaralıyı takip etmesini söylüyordu, ancak böyle yaptığıanda savunma hattında büyük bir boşluk bırakıyordu. Ve eğer bunu yapmazsa, Hidegkuti serbestçe İngiltere’yi parçalayabilirdi.

Javier Zanetti, Arjantin’de sağ beklerin geleneksel numarası olan 4 numarayı Inter için giydi. Fotoğraf: Alessandro Bianchi/Reuters

Söz konusu mağlubiyetin yarattığı öz eleştiri, yaklaşık bir onur içinde Birleşik Krallık’taki önde gelen takımların dördüncü savunma hattı benimsemesine yol açtı; bunun genellikle sol kanat ortasındaki (No 6) savunma hattına çekilmesiyle gerçekleşti. Alf Ramsey’in 1966 Dünya Şampiyonası’nı kazanan takımı orta sahayı sıkıştırmanın değerini gösterirken, kanat oyuncular da geriledi ve şu dizilişle 4-4-2 oluştu: 1; 2, 5, 6, 3; 7, 4, 8, 11; 9, 10. Bu dizilişte No 4 genellikle iki merkez ortasıcının savunmacı olanıyken, No 10 iç solun niteliklerinden bir kısmını korudu; yani büyük, fiziksel bir No 9’un yanında daha küçük, daha yaratıcı bir forvet olma eğilimindeydi.

Ancak diğer ülkeler farklı bir yol izledi. Örneğin Arjantin’de 1920’lerin sonunda W-M sistemine ani bir geçiş yaşanmadı; ancak 1930’ların sonunda River Plate’te sıkı markajıyla “Mühür” lakabını taşıyan sağ kanat ortasıcısı Norberto Yácono, rakibin yaratıcısını takip ediyordu. Diğer takımlar bu ilkeyi benimsedikçe No 4, sağda faaliyet gösteren fiili bir üçüncü savunmacı haline geldi. No 4, Arjantin’de standart sağ bek numarası olmaya devam ediyor; bunu Inter’in numarasını çektiği Javier Zanetti örnekliyor. Arjantin, 1958 Dünya Şampiyonası’nda Çekoslovakya’ya 6-1’lik mağlubiyetin utancı sonrasında dördüncu savunma hattına geçtiğinde sol kanat ortasıcısı savunma hattına karıştı ve böylece standart bir Arjantin dördüncu savunma hattı şu şekilde okunuyordu: 4, 2, 6, 3. No 5, merkez sahada kaudillo olarak kaldı; Antonio Rattín, Américo Gallego ve Javier Mascherano formuyla No 10 kadar kutsallaştırıldı.

Fabien Barthez, Les Bleus için 16 numarayı giydi; bu Fransa’da yedek kalemciler için standart forma ve birçok kaleci tarafından tercih edilen bir numaraydı. Photograph: Michel Euler/AP

Brezilya’da ise sağ kanat ortacının sağ bek’e dönüşmesi yaygın bir biçimde gerçekleşmemişti; bu nedenle dörtlü savunma benimsendiğinde kanat ortacaları tam beklerin iki yanına yerleşerek standart bir dörtlü savunma olarak 4, 2, 3, 6 dizilimini oluşturdu. Örneğin efsane sağ bek Carlos Alberto, 1970 Dünya Şampiyonası’nda 4 numarayı taşıırken, sol bek Roberto Carlos genellikle 6 numarayı giyiyordu. 1940’lı yıllarda Flamengo’da Flávio Costa, Dori Kürschner’in W-M sisteminin orta saha kareğini çarparak açısıal yerleştirmesiyle 4-2-4’e doğru büyük bir adım atan formasyonda, 5 numarası daha defansif bir merkez orta saha oyuncusuna; 10 numarası ise en yaratıcı orta saha oyuncusuna dönüştü. Bu sayede Clodoaldo, Mauro Silva ve Casemiro gibi oyuncular millî takımın 5 numarasını giydi.

Diğer ülkelerde ise başka gelenekler ortaya çıktı. Hollanda ve Batı Almanya’da 4-3-3 sisteminde orta saha oyuncularına yüklenen beklentilerin standart ayrımı oluştu: 6 numarası derin oynayan oyuncu, 10 numarası yaratıcı, 8 numarası ise ikisi arasında gidip gelen kutudan kuteye oyuncu olacaktı. Ya da 1976’da iki yedek kullanabilen bir teknik direktöre beş kişilik yedek kulübesinin benimsendiği Fransa’da, yedek kalecinin 16 numarasını giymesi standart hale geldi. Fransızca konuşulan dünyada birçok kaleci ilk deneyimini 16 numarayla yaşadı ve bu nedenle kadro numaraları getirildiğinde bu numarayı tercih etti; işte bu yüzden Fabian Barthez 1998 Dünya Şampiyonası’nda 16 numarayı, Kamerunlu Thomas N’Kono ise 1990’da giydi.

Günümüzde numaralar çoğu zaman kişisel tercih ve marka inşası konusu. Bir kadro sisteminde oyuncular tanıdık bir numarayı seçip onun ruhunu yansıtmaya çalışabilir ya da Johan Cruyff’in yarından fazla bir önceki yüzyılda yaptığı gibi daha az bilinen bir numarayı kendi numarası haline getirebilir.

Numaraların bir geçmişi var ve bir hikâye anlatıyorlar. 1939’da kadro numaralarını zorunlu kılmaya dar bir çoğunlukla oy veren Futbol Ligi komitesindeki kimse, böyle bir olasılığı düşünmüş bile değildir; oysa numaralarda bir ülkenin taktik gelişiminin derin tarihi yazılıdır.

Bu konular hakkında daha fazlasını keşfedin

• Futbol taktikleri
• Ultimate 1-50
• özellikler